Zakończenie stosunku zobowiązaniowego, zgodnie z prawem cywilnym, może zostać dokonane na kilka sposobów. Jednym z nich może być odstąpienie od umowy.

Zgodnie z art. 395 Kodeksu Cywilnego, można zastrzec, iż jednej stronie będzie przysługiwało prawo odstąpienia od umowy w oznaczonym czasie. Istotna jest tutaj kwestia złożenia odpowiedniego oświadczenia drugiej stronie. W momencie wykonania prawa odstąpienia od umowy, umowę taką uważa się za nie zawartą, natomiast to co strony już świadczyły – podlega zwrotowi w stanie nie zmienionym, a za świadczone usługi i korzystanie rzeczy należy się drugiej stronie odpowiednie wynagrodzenie. Do umowy może również zostać wprowadzone zastrzeżenie, zgodnie z którym jedna lub obie strony mogą odstąpić od umowy, ale za zapłatą oznaczonej sumy (odstępne). W takim przypadku odstąpienie jest skuteczne dopiero w momencie, gdy wraz z jego złożeniem została zapłacona kwota odstępnego.

Kodeks pracy reguluje sytuacje, w których można skorzystać z uprawnienia do odstąpienia od zawartej umowy.

1. ZWŁOKA Z WYKONANIEM CAŁOŚCI LUB CZĘŚCI ZOBOWIĄZANIA

W przypadku, gdy jedna ze stron podczas wykonywania zobowiązania wynikającego z umowy wzajemnej dopuszcza się zwłoki, druga strona ma prawo do wyznaczenia dodatkowego terminu do wykonania, a jeśli termin ten upłynie bezskutecznie, będzie ona uprawniona do odstąpienia od umowy. Dodatkowo, strona ma również prawo do żądanie wykonania zobowiązania i naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki (bez wyznaczania terminu lub po jego bezskutecznym upływie).

Jeśli świadczenie jest podzielne, w przypadku zwłoki tylko w odniesieniu do części świadczenia – uprawnienie do odstąpienia od umowy przysługujące drugiej stronie, według jej wyboru, ogranicza się albo do tej części albo do całej reszty niespełnionego świadczenia. Ponadto strona ma również możliwość odstąpienia od całej umowy.

W przypadku, gdy odstąpienie od umowy zostało zastrzeżone na wypadek niewykonania zobowiązania w ściśle wyznaczonym terminie, strona uprawniona, w razie zwłoki, ma prawo odstąpić od umowy bez konieczności wyznaczania terminu dodatkowego. Podobnie wygląda to w przypadku, gdy wykonanie zobowiązania po terminie nie miałoby dla drugiej strony znaczenia z uwagi na zamierzony cel umowy wiadomy stronie będącej zwłoce lub też ze względu na właściwości zobowiązania.

2. NIEMOŻLIWOSĆ WYKONANIA ZOBOWIĄZANIA W CAŁOŚCI LUB CZĘŚCI

Od umowy można odstąpić również w przypadku, gdy jedno ze świadczeń wzajemnych stało się niemożliwe wskutek okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi druga strona. W sytuacji takiej strona może odstąpić od umowy, ale może również żądać naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania. Jeśli niemożliwość wykonania dotyczy części świadczenia, druga strona może odstąpić od umowy, jeśli wykonanie częściowe nie miałoby dla niej znaczenia z uwagi na właściwości zobowiązania bądź też ze względu na wiadomy stronie cel umowny.

Odstąpienie od umowy jest równoznaczne z tym, iż traktuje się ją tak, jakby nie była zawarta. Nie należy mylić odstąpienia od umowy z wypowiedzeniem umowy. Umowa nie zostaje rozwiązana, ale należy traktować ją tak, jakby w ogóle nie zaistniała. Konsekwencją odstąpienia jest konieczność zwrotu przez obie strony wszystkiego co sobie wzajemnie świadczyły.

W przypadku świadczeń, których zwrócić nie można – należy się drugiej stronie adekwatne wynagrodzenie. Konsekwencje, jakie Kodeks Cywilny wiąże z odstąpieniem, często mogą znacznie różnić się od tych, jakie w rzeczywistości chcielibyśmy uzyskać, składając oświadczenie o odstąpieniu.